6 November 2026 |
Ustaz Noramin Bin Said
Kitab Bahrul Mazi, Juzuk 3
Bab: Solat Sunat Tahiyatul Masjid
1. OBJEKTIF PEMBELAJARAN
Selepas mengikuti kuliah ini, kita dapat:
• Memahami maksud dan hukum solat sunat Tahiyatul Masjid.
• Mengetahui dalil hadis berkaitan Tahiyatul Masjid.
• Memahami perbezaan hukum makruh tanzihi dan makruh tahrimi.
• Mengetahui takrif masjid menurut Mazhab Syafi'i.
• Memahami keistimewaan Masjidil Haram dan Tahiyatul Bait.
• Mengetahui waktu pelaksanaan Tahiyatul Masjid.
• Memahami hukum Tahiyatul Masjid ketika khutbah Jumaat.
• Mengetahui keadaan seseorang yang terlupa atau sengaja duduk sebelum solat Tahiyatul Masjid.
2. PENGENALAN KITAB BAHRUL MAZI
Kuliah kali ini memulakan pengajian Juzuk 3 Kitab Bahrul Mazi.
Kandungan Juzuk 3:
• Masih membincangkan bab solat.
• Memberi tumpuan kepada solat-solat sunat.
• Menghuraikan hadis Rasulullah SAW berkaitan amalan solat sunat.
Kedudukan hadis dalam Islam
Hadis Rasulullah SAW merupakan sumber kedua dalam Islam selepas al-Quran.
Allah SWT berfirman:
وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ ۞ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ
Maksudnya:
"Dan dia (Nabi Muhammad) tidak memperkatakan sesuatu menurut kemahuan dan pendapatnya sendiri. Segala yang diperkatakannya itu tidak lain hanyalah wahyu yang diwahyukan kepadanya."
(Surah an-Najm, ayat 3-4)
Kelebihan menghadiri majlis ilmu
• Menuntut ilmu merupakan amalan yang sangat besar ganjarannya.
• Mendengar hadis Rasulullah SAW mempunyai kelebihan tersendiri.
• Majlis ilmu merupakan ruang untuk memperoleh manfaat daripada usia yang masih berbaki.
• Menuntut ilmu bukan semata-mata untuk menjadi orang alim, tetapi untuk memahami dan mengamalkan agama.
3. TEKS KITAB DAN HADIS
Bab: Solat Tahiyatul Masjid
Hadis daripada Saidina Abi Qatadah al-Ansari RA.
عَنْ أَبِي قَتَادَةَ قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ
Maksud:
Daripada Abi Qatadah RA, Rasulullah SAW bersabda:
"Apabila seseorang daripada kamu masuk ke dalam masjid, hendaklah dia menunaikan solat dua rakaat sebelum dia duduk."
Hadis riwayat al-Tirmizi.
Taraf hadis: Hasan Sahih sebagaimana disebut dalam perbincangan kitab.
Hadis ini turut diriwayatkan melalui beberapa sahabat lain, antaranya:
• Jabir RA.
• Abu Umamah al-Bahili RA.
• Abu Hurairah RA.
• Abu Dzar al-Ghifari RA.
• Ka'ab bin Malik RA.
Hadis Abi Qatadah juga diriwayatkan oleh Imam al-Bukhari dan Imam Muslim.
3.1 Maksud Tahiyatul Masjid
Perkataan Tahiyat bermaksud penghormatan.
Tahiyatul Masjid ialah solat dua rakaat sebagai tanda menghormati masjid.
Ustaz memberikan perumpamaan:
Apabila kita memasuki rumah seseorang, kita memberi salam, berjabat tangan dan bertanya khabar sebagai tanda menghormati tuan rumah.
Begitu juga apabila memasuki rumah Allah SWT, kita mendahulukan solat dua rakaat sebelum duduk atau berbual dengan orang lain.
Pengajaran:
Masjid ialah rumah Allah SWT. Kita hendaklah menjaga adab dan memberikan penghormatan apabila memasukinya.
4. HURAIAN FIQH MAZHAB SYAFI'I
4.1 Hukum Solat Sunat Tahiyatul Masjid
Hukum: Sunat
Menurut Mazhab Syafi'i, hukum solat Tahiyatul Masjid ialah sunat.
Apabila seseorang masuk ke dalam masjid, disunatkan baginya menunaikan dua rakaat sebelum duduk.
Namun, jika terdapat keuzuran, seseorang tidak dituntut melakukannya.
Contoh keuzuran yang disebut dalam kuliah:
• Tidak sihat.
• Tidak berkemampuan untuk menunaikan solat.
• Masjid terlalu sesak sehingga tidak ada ruang untuk sujud.
Menurut Imam Nawawi dalam Syarah Sahih Muslim, hadis tersebut menjadi dalil sunatnya solat Tahiyatul Masjid dua rakaat.
Perbezaan pandangan ulama
Terdapat dua pandangan mengenai hukum Tahiyatul Masjid:
• Jumhur ulama: Menghukumkannya sebagai sunat.
• Sebahagian ulama: Menghukumkannya sebagai wajib, antaranya al-Qadi Iyad dan sebahagian ulama dalam Mazhab Maliki.
Mengapa ada ulama mengatakan wajib?
Kerana Rasulullah SAW pernah menyuruh seorang sahabat yang sudah duduk ketika khutbah Jumaat supaya bangun dan menunaikan solat dua rakaat.
Walau bagaimanapun, pandangan yang diterangkan dalam kuliah mengikut Mazhab Syafi'i ialah sunat.
4.2 Hukum Masuk Masjid Terus Duduk
Menurut Imam Nawawi:
Sesiapa yang masuk ke dalam masjid dan terus duduk tanpa menunaikan solat Tahiyatul Masjid, hukumnya ialah makruh tanzihi.
Memahami dua jenis makruh
Jenis makruh
Pengertian
Makruh Tanzihi
Tegahan ringan, hampir kepada harus.
Makruh Tahrimi
Tegahan berat, hampir kepada haram.
Perkara penting:
• Makruh tanzihi bukan haram.
• Makruh tahrimi juga bukan haram menurut pengertian istilah yang dihuraikan dalam kuliah, tetapi larangannya lebih berat.
• Meninggalkan Tahiyatul Masjid dengan terus duduk termasuk makruh tanzihi menurut huraian Imam Nawawi yang disebut.
5. TAKRIF MASJID MENURUT MAZHAB SYAFI'I
Persoalan penting yang dibincangkan ialah:
Adakah semua surau boleh dianggap masjid dan boleh dilakukan solat Tahiyatul Masjid?
Menurut takrif Mazhab Syafi'i yang diterangkan dalam kuliah, terdapat dua ciri utama:
• Tempat tersebut dikhususkan untuk solat.
• Tempat tersebut diwakafkan.
Kedua-dua ciri ini perlu diperhatikan.
5.1 Perbezaan masjid dan surau
Keadaan
Penjelasan
Tempat dikhususkan untuk solat dan diwakafkan
Memenuhi takrif masjid menurut Mazhab Syafi'i.
Tempat solat hanya dengan kebenaran pemilik
Tidak menjadi masjid melalui wakaf.
Bangunan atau ruang yang tidak diwakafkan
Tidak memenuhi takrif masjid tersebut.
Tanah diwakafkan khusus untuk masjid
Menjadi tanah wakaf masjid mengikut perincian pandangan fiqh.
Menurut kuliah, istilah surau yang biasa digunakan dalam masyarakat kita tidak semestinya menunjukkan status sebenar tempat tersebut dari sudut hukum wakaf.
5.2 Perbezaan pandangan mengenai kawasan masjid
Ustaz menghuraikan tiga pandangan:
Pandangan pertama: Keseluruhan tanah yang diwakafkan
Apabila seseorang mewakafkan satu kawasan tanah untuk masjid, keseluruhan kawasan tersebut dianggap masjid.
Kesan pandangan ini:
• Seluruh kawasan tersebut mempunyai hukum masjid.
• Orang yang beriktikaf boleh berada di kawasan tersebut.
• Hukum berkaitan orang yang berhadas besar dan wanita haid perlu diperhatikan.
Pandangan kedua: Keseluruhan kawasan berpagar
Kawasan yang telah diwakafkan dan dipagarkan dianggap sebagai kawasan masjid.
Contoh yang disebut ialah kawasan Masjid Nabawi, termasuk kawasan di luar bangunan utama yang mempunyai payung.
✅️Pandangan ketiga: Ruang yang dikhususkan untuk solat
Hanya ruang dalam bangunan yang dikhususkan untuk solat dianggap sebagai kawasan masjid.
Pendekatan yang diterangkan dalam kuliah
Ustaz menyatakan pandangan ketiga lebih selamat digunakan dalam konteks yang dibincangkan kerana dapat menjaga kehormatan masjid dan mengelakkan kesukaran dalam urusan lain seperti tandas, tangki septik dan aktiviti yang melibatkan najis.
Nota penting: Ketiga-tiga pandangan ini merupakan perbahasan fiqh yang disebut dalam kuliah, bukan bermaksud semua kawasan masjid mempunyai status yang sama tanpa melihat keadaan wakafnya.
6. KEISTIMEWAAN MASJIDIL HARAM
6.1 Tahiyatul Masjid atau Tahiyatul Bait?
Masjidil Haram mempunyai keistimewaan tersendiri.
Apabila memasuki masjid-masjid lain, kita disunatkan melakukan Tahiyatul Masjid.
Namun, apabila memasuki Masjidil Haram, keutamaan diberikan kepada Tahiyatul Bait, iaitu memberikan penghormatan kepada Baitullah, Kaabah.
Menurut huraian dalam kuliah, amalan yang lebih utama ialah melakukan tawaf jika berkemampuan.
Susunan keutamaan:
• Tawaf sebagai Tahiyatul Bait.
• Jika tidak mampu melakukan tawaf, barulah menunaikan solat Tahiyatul Masjid.
6.2 Maksud Tawaf Qudum
Tawaf Qudum bermaksud tawaf selamat datang.
Ia berkaitan dengan ketibaan seseorang di Mekah bagi ibadah haji, khususnya Haji Ifrad dan Qiran.
Dalam kuliah, ustaz turut menerangkan bahawa istilah tawaf qudum digunakan bagi tawaf ketibaan yang pertama.
6.3 Peristiwa Umrah Qada Rasulullah SAW
Pada tahun keenam Hijrah, Rasulullah SAW dihalang memasuki Mekah melalui perjanjian Hudaibiyah.
Baginda kemudian kembali pada tahun ketujuh Hijrah untuk menunaikan Umrah Qada.
Ketika itu, kaum Quraisy mengejek Rasulullah SAW dan para sahabat kerana menyangka mereka lemah akibat perjalanan jauh dari Madinah.
Apabila mengetahui perkara tersebut, Rasulullah SAW melakukan:
1. Ittiba'
Membuka bahu kanan dengan meletakkan kain ihram di bawah ketiak kanan dan melilitkan hujungnya ke bahu kiri.
2. Ramal
Berjalan dengan langkah pantas atau berlari-lari anak.
Perbuatan ini dilakukan pada tiga pusingan pertama tawaf untuk menunjukkan kekuatan umat Islam.
Selepas tiga pusingan, Rasulullah SAW berjalan seperti biasa.
Hukum Ramal dan Ittiba'
Menurut pandangan sahih yang diterangkan dalam kuliah:
• Ramal dilakukan pada tiga pusingan pertama.
• Ittiba' dilakukan ketika tawaf tersebut.
• Amalan ini berkaitan dengan tawaf Qudum.
Ustaz mengingatkan supaya memahami sunnah berdasarkan ilmu dan hadis, bukan sekadar mengikut kebiasaan masyarakat.
7. WAKTU SOLAT TAHIYATUL MASJID
7.1 Adakah Tahiyatul Masjid boleh dilakukan pada bila-bila masa?
Menurut Mazhab Syafi'i: Boleh
Menurut huraian Imam Nawawi, solat Tahiyatul Masjid disunatkan pada bila-bila masa seseorang memasuki masjid.
Ini kerana Tahiyatul Masjid merupakan solat sunat yang mempunyai sebab mendatang.
Maksudnya, sebab untuk melakukannya hadir terlebih dahulu, iaitu masuk ke dalam masjid.
7.2 Lima waktu karahah
Ustaz menerangkan lima waktu yang menjadi perbahasan berkaitan larangan solat sunat.
Bil.
Waktu
Keterangan
1
Selepas solat Subuh
Sehingga matahari terbit.
2
Ketika matahari terbit
Sehingga matahari naik kira-kira 10 hingga 12 minit.
3
Ketika matahari tegak
Waktu istiwa' atau sebelum zawal.
4
Selepas solat Asar
Sehingga matahari hampir terbenam.
5
Ketika matahari terbenam
Ketika matahari berada di hujung ufuk.
Dalam Mazhab Syafi'i, solat Tahiyatul Masjid tetap disunatkan walaupun pada waktu-waktu tersebut.
Namun, pengecualian ini khusus kepada solat yang mempunyai sebab seperti Tahiyatul Masjid, bukan semua solat sunat.
7.3 Mengapa dibolehkan?
Ustaz menerangkan bahawa larangan solat pada waktu karahah berkaitan solat sunat yang tidak mempunyai sebab.
Solat yang mempunyai sebab tertentu mempunyai perbahasan hukum yang berbeza.
Contoh yang diberikan:
Solat sunat Ba'diah Zohor yang diqada selepas Asar.
Rasulullah SAW pernah terlepas solat sunat Ba'diah Zohor kerana melayani tetamu dan urusan dakwah.
Selepas solat Asar, Baginda menunaikan solat sunat tersebut.
Peristiwa ini menjadi dalil bahawa solat sunat yang mempunyai sebab boleh dilakukan pada waktu karahah menurut perbahasan yang diterangkan.
8. TAHIYATUL MASJID KETIKA KHUTBAH JUMAAT
Ini antara perbincangan penting dalam kuliah.
Ketika Rasulullah SAW sedang menyampaikan khutbah Jumaat, seorang sahabat masuk ke masjid lalu terus duduk.
Rasulullah SAW bertanya sama ada sahabat tersebut telah menunaikan solat dua rakaat.
Apabila sahabat itu menjawab belum, Baginda menyuruhnya bangun dan menunaikan dua rakaat Tahiyatul Masjid.
8.1 Hukum solat ketika khutbah
Menurut perbahasan yang diterangkan:
• Ketika khutbah Jumaat, solat sunat selain Tahiyatul Masjid tidak dilakukan.
• Tahiyatul Masjid diberikan pengecualian.
• Rasulullah SAW menyuruh sahabat tersebut bangun walaupun khutbah sedang berlangsung.
Peristiwa ini menunjukkan betapa pentingnya tuntutan Tahiyatul Masjid.
8.2 Khatib boleh bercakap ketika khutbah
Ustaz turut menjelaskan beberapa pengajaran daripada hadis tersebut.
Antaranya:
• Khatib boleh bercakap dengan jemaah ketika khutbah.
• Jemaah boleh bertanya kepada khatib jika tidak memahami sesuatu.
• Khatib boleh menegur seseorang jika terdapat keperluan.
• Perbuatan tersebut tidak semestinya membatalkan khutbah.
Ustaz turut memberikan contoh peristiwa Saidina Umar RA yang menegur Saidina Uthman RA kerana lewat memasuki masjid ketika khutbah.
9. ORANG YANG SUDAH DUDUK SEBELUM TAHIYATUL MASJID
Apakah hukumnya jika seseorang masuk masjid tetapi terlupa atau tidak mengetahui tentang Tahiyatul Masjid, lalu terus duduk?
Ustaz membahagikan keadaan ini kepada dua.
Keadaan pertama: Terlupa atau tidak mengetahui hukum
Masih boleh bangun jika belum lama duduk
Contohnya:
• Seseorang terlupa bahawa dia belum menunaikan Tahiyatul Masjid.
• Seseorang tidak mengetahui hukum Tahiyatul Masjid.
• Dia baru sahaja duduk dan kemudian teringat.
Dalam keadaan ini, dia masih boleh bangun dan menunaikan dua rakaat Tahiyatul Masjid jika tempohnya belum lama.
Jika sudah terlalu lama duduk, menurut huraian kuliah, tidak perlu lagi melakukannya sebagai Tahiyatul Masjid.
Ustaz mencadangkan membaca tasbih sebagai ganti untuk mendapatkan fadilat zikir:
سُبْحَانَ اللَّهِ
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ
وَلَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ
وَاللَّهُ أَكْبَرُ
Dibaca sebanyak tiga kali sebagaimana yang dicadangkan dalam kuliah.
Keadaan kedua: Sengaja duduk walaupun mengetahui hukum
Jika seseorang mengetahui bahawa Tahiyatul Masjid itu sunat tetapi sengaja memilih untuk duduk terlebih dahulu, maka menurut huraian kuliah:
• Fadilat Tahiyatul Masjid telah luput.
• Dia masih boleh melakukan solat sunat lain.
• Contohnya solat sunat mutlak, solat sunat Hajat atau solat sunat Dhuha.
Perbezaan utama:
Keadaan
Hukum menurut huraian kuliah
Terlupa dan baru duduk
Boleh bangun solat.
Tidak tahu hukum dan baru duduk
Boleh bangun solat.
Sengaja duduk walaupun tahu hukum
Fadilat Tahiyatul Masjid telah luput.
Terlalu lama duduk selepas terlupa
Tidak perlu lagi melakukannya sebagai Tahiyatul Masjid.
10. PENGAJARAN DAN HIKMAH
Antara pengajaran yang boleh diambil daripada kuliah:
1. Menghormati rumah Allah
Masjid mempunyai kedudukan yang mulia. Kita hendaklah menjaga adab ketika memasukinya.
2. Mengutamakan sunnah Rasulullah SAW
Amalan Rasulullah SAW perlu dipelajari supaya kita dapat mengikutinya dengan kefahaman yang betul.
3. Menuntut ilmu sebelum beramal
Ilmu membantu kita memahami perbezaan hukum dan pandangan ulama.
4. Tidak mudah menghukum orang lain
Terdapat perbezaan pandangan dalam kalangan ulama. Kita perlu memahami asas sesuatu hukum sebelum membuat penilaian.
5. Menghormati perbezaan mazhab
Perbezaan pandangan ulama dalam masalah fiqh perlu difahami dengan adab dan ilmu.
6. Mengambil berat tentang solat sunat
Walaupun hukumnya sunat, Tahiyatul Masjid merupakan amalan yang sangat dituntut.
7. Memanfaatkan masa dengan ilmu
Usia yang masih berbaki perlu digunakan untuk mendalami al-Quran, hadis dan ilmu agama.
11. AMALAN PRAKTIKAL
Amalkan panduan berikut apabila memasuki masjid:
Adab Memasuki Masjid
• Masuk ke dalam masjid dengan menjaga adab dan ketenangan.
• Jangan terus duduk jika berkemampuan untuk solat.
• Tunaikan solat sunat Tahiyatul Masjid dua rakaat.
• Selepas selesai solat, barulah duduk, berzikir atau mengikuti majlis ilmu.
• Jika memasuki Masjidil Haram, utamakan tawaf sebagai Tahiyatul Bait jika berkemampuan.
12. KESALAHAN YANG SERING BERLAKU
Berdasarkan perkara yang dibincangkan dalam kuliah:
• Masuk masjid terus duduk tanpa mengambil berat tentang Tahiyatul Masjid.
• Menganggap semua solat sunat tidak boleh dilakukan pada waktu karahah.
• Tidak memahami perbezaan antara masjid dan surau dari sudut wakaf.
• Menganggap semua kawasan tanah di sekitar masjid mempunyai hukum yang sama.
• Keliru antara Tahiyatul Masjid dengan Tahiyatul Bait.
• Menganggap tawaf sunat mesti dilakukan dengan pakaian ihram.
• Tidak memahami bahawa Ramal dan Ittiba' mempunyai perincian amalan tertentu.
13. RUMUSAN BAB
Perkara utama yang perlu diingat daripada kuliah ini:
Perkara
Hukum / Penjelasan
Solat Tahiyatul Masjid
Sunat menurut Mazhab Syafi'i.
Bilangan rakaat
Dua rakaat.
Waktu pelaksanaan
Apabila memasuki masjid.
Masuk masjid terus duduk
Makruh tanzihi.
Waktu karahah
Tahiyatul Masjid tetap disunatkan.
Ketika khutbah Jumaat
Tahiyatul Masjid dikecualikan daripada larangan solat sunat.
Masjidil Haram
Utamakan tawaf sebagai Tahiyatul Bait jika mampu.
Terlupa lalu duduk
Boleh bangun jika baru sahaja duduk.
Sengaja duduk walaupun tahu
Fadilat Tahiyatul Masjid luput.
Kesimpulan:
Solat Tahiyatul Masjid merupakan tanda penghormatan kita kepada rumah Allah SWT. Walaupun hukumnya sunat menurut Mazhab Syafi'i, Rasulullah SAW menunjukkan betapa pentingnya amalan ini melalui teguran dan arahan Baginda kepada sahabat yang masuk ke masjid ketika khutbah Jumaat.
Jadikan Tahiyatul Masjid sebagai amalan setiap kali memasuki masjid apabila berkemampuan.
Nota Zainab Ismail
Semoga ilmu yang dipelajari menjadi ilmu yang bermanfaat, menambahkan kefahaman dan mendekatkan kita kepada Allah SWT.
